Gedicht in de publieke ruimte

Op een glazen wand van het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis staat een deel van een gedicht van Jan Campert enorm groot afgedrukt: "Daar is geen stad als Amsterdam/zoo ruim en zoo vertrouwd;/als ik een huis te bouwen had;/ik had het hier gebouwd." Door een deel van het gedicht op dit gebouw te plaatsen verandert ook de betekenis van het gedicht. Waar het hele gedicht gelezen kan worden als een ode aan de stad Amsterdam kan het gedicht op de wand van een ziekenhuis een andere betekenis krijgen. Een patiënt zou kunnen denken dat het "hier" misschien op de plek van het ziekenhuis duidt, in plaats van ergens in de stad Amsterdam. Wellicht hoopt men dat de geselecteerde dichtregels een geruststellend gevoel teweeg brengen (in de klinische omgeving van een ziekenhuis) door woorden als "vertrouwd" en "huis."

foto door: Meeuwenlaan

De foto's in 'Austerlitz' van W.G. Sebald

De roman Austerlitz van Sebald bestaat niet alleen uit letters op papier, maar bevat ook tientallen zwart-wit foto’s van personen, gebouwen, de natuur, voordeuren e.d. Sebald maakt binnen het boek als medium dus ook gebruik van een tweede medium. De foto’s oefenen op verschillende manieren invloed uit op het proces van betekenisgeving. Als medium voegen ze ten eerste een nostalgisch element toe. Het zijn duidelijk oude foto’s die Sebald heeft gebruikt (of ze hebben de schijn oud te zijn), ze zijn allemaal in zwart-wit en veel foto's zijn niet helemaal scherp. Ten tweede hoeft de lezer niet alles in zijn of haar hoofd te verbeelden, want de beelden worden dikwijls door de foto’s al verschaft. Ook daardoor verandert het proces van betekenisgeving. Door de foto’s toe te voegen wordt er tenslotte een spanningsveld gecreëerd tussen fictie en werkelijkheid. De foto’s, als medium, verwijzen naar echte personen, gebouwen, omgevingen etc., maar het boek wordt duidelijk neergezet als een roman en dus als fictie. Het toevoegen van de foto's zorgt ervoor dat de grens tussen werkelijkheid en fictie onduidelijk wordt. Sebald reflecteert daarmee ook op de rol van media in het proces van betekenisgeving.

Penguin Books

Penguin Books was de eerste uitgever die boeken uitbracht in paperback, zodat literatuur overal en voor iedereen beschikbaar zou worden, in plaats van enkel voor rijke mensen in boekwinkels. De covers reflecteerden de nieuwe alomtegenwoordigheid van literatuur: de boeken die Penguin uitbracht kregen een uniforme kaft, waarop in simpele, schreefloze letters de auteur en titel vermeld stonden, omlijst door oranje.

Inmiddels zijn deze covers een fenomeen geworden. Door zijn simpliciteit is een typische Penguin-paperback nog altijd van afstand te herkennen. Het ontwerp dat juist bedacht was om zijn simpele, goedkope uitvoerbaarheid heeft nu een zekere esthetische status gekregen; er is via de Penguin-site een heel scala aan merchandise te koop met de voorkanten van beroemde uitgaven te koop, van canvas doeken voor aan de muur tot theedoeken en notitieboekjes. De boeken zijn bijna kunstobjecten geworden; er zijn zelfs geschilderde versies van te krijgen.

Waarschijnlijk was deze merchandise er nooit gekomen als dit specifieke ontwerp was toegepast op, zeg, pakken wasmiddel of lucifers. Juist het feit dat het de voorkant van een boek is maakt deze producten voor de consument aantrekkelijk; met een canvas The Great Gatsby aan de muur geef je aan dat je literair onderlegd bent, maar ook dat je van mooie dingen houdt. Op deze manier heeft literatuur een wel heel  vreemde crossover gemaakt naar een ander medium; enkel de titel van het boek blijft over, als onderdeel van een afbeelding. Toch blijft er een deel van de originele lading die het boek heeft, evenals de associatie die men heeft bij het Penguin-boek, bewaard, en misschien zorgen deze producten er zelfs voor dat bepaalde klassiekers van de literatuur weer meer op de voorgrond komen te staan.

The Wild Things

Het verhaal 'The Wild Things' van Dave Eggers is een bijzonder geval. Daar waar iedereen bekend is met het fenomeen  boekverfilming, zien we hier bijna een soort omgekeerd geval.

Het boek van Eggers uit 2009 is  namelijk een bewerking van een filmscript. De film 'Where the wild things are' uit 2009 werd geregisseerd door Spike Jonze en het script werd door Jonze en Eggers samen geschreven.

Maar ook deze film staat niet op zichzelf. De film is een bewerking van het prentenboek 'Where the wild things are ' (Nederlandse vertaling: Max en de maximonsters) van Maurice Sendak uit 1963. Dit boek geldt als een klassieker en op vele plekken kunnen we binnen de hedendaagse cultuur verwijzingen naar dit werk terugvinden; luister heel goed naar  alt-J  en zie de naam van dit nieuwe muziekfestival: Where the wild things are.

Het verhaal van Eggers kwam ook in 2009 uit en is niet per se geschreven voor kinderen, zoals ook de film niet een standaard gezellige familiefilm is.
Het boek van Eggers geeft een andere interpretatie van het oorspronkelijke verhaal dan de film.
Werd bij het schrijven van het script samengewerkt met Spike Jonze, in het boek zien we enkel en alleen de interpretatie van Eggers zelf terug.

Het bijzondere aan dit alles is dus dat zowel de film van Spike Jonze als het boek van Eggers gebaseerd zijn op een eigen en ietwat andere interpretatie van het oorspronkelijke verhaal van Maurice Sendak.
Dit prentenboek laat daar dan ook veel ruimte voor, het verhaal uit 1963 van Sendak telt slechtst tien regels tekst.

Poëzie op een kussensloop

Kussensloop 'De papegaai'

Poster gedicht Erik van Os

Poëzie. Alleen het woord al doet sommige mensen terugdeinzen. Poëzie wordt toch nog vaak geassocieerd met grijze mannen met een bril op hun neus, die verwoed proberen een zo complex mogelijke puzzel van taal te maken. Toch blijkt alleen al uit de verschillende verschijningsvormen van deze vorm van tekst dat het mensen toch intrigeert. Zo is er een hele industrie die absoluut niets te maken heeft met het clichébeeld dat net werd geschetst. Integendeel zelfs. Deze industrie leeft op fleurige kleurtjes en vrolijke gedichten. Een voorbeeld is het gedicht ‘De papegaai’ van Erik van Os. Zijn gedicht is onder andere te vinden op een kussensloop, maar ook op een poster van A3 formaat. Maar wat nou als dit gedicht opgenomen zou worden in een bundel van ‘de beste 100 gedichten van Nederland’? Aannemelijk zou zijn dat dit een heel ander gevoel mee zou nemen bij het lezen van het gedicht. Misschien lees je het op de laatste manier wel met een academische blik, door te letten op het rijmschema, het metrum enzovoorts. Het zal veel meer inspelen op het clichébeeld dat bestaat over poëzie. Het kussensloop is veel huiselijker. Hier hoort het gedicht bij het slapengaan, bij het veilige gevoel van dromen. De academische blik blijft buiten de slaapkamer en het gedicht is vooral grappig. Poëzie is in de vormen zoals het kussensloop en de poster decoratief en vooral een commercieel product. Met je hoofd op het kussen en je ogen dicht wordt het immers moeilijk om dit gedicht echt te lezen...

(Opdracht 1) Vanzelfsprekendheid

Zinnen als "Ik heb honger" of "Ik heb hulp nodig" zijn uitdrukkingen die we met regelmaat horen. De ernst van deze uitspraken varieert enorm maar in de welvarende wereld die wij kennen zijn de omstandigheden die gebonden zijn aan deze uitspraken (honger, dorst, hulp) geen kwesties waar wij ons zorgen om maken. Wanneer ik zeg dat ik honger heb dan zal er niemand in mijn nabije omgeving zijn die mij geschrokken aankijkt. Sterker nog, wanneer ik zeg dat ik honger heb zal men er (terecht) vanuit gaan dat ik twee, misschien drie uur niet gegeten heb.
De foto's hierboven heb ik verzameld en gebundeld. Ze zijn afkomstig uit DIF en gemaakt door Ruud Sies. De foto´s laten de lwetsbaarheid van onze samenleving zien. Het zijn daklozen die via taal hun leegte benoemen. Leegte die wij eigenlijk niet kennen, want wanneer wij deze zinnen zouden lezen (of horen) in onze eigen veilige context, dan zou die context leiden tot vanzelfsprekendheid. De mogelijkheid tot de aanschaf van voedsel is vanzelfsprekend. Welvaart is vanzelfsprekend. Wanneer jij als student een keer sneller dan gehoopt door je studiefinanciering heen bent, dan is dat vervelend. Maar zelfs dan ervaart je de welvaart om je heen als vanzelfsprekend. Je vind het immers vanzelfsprekend dat je geld krijgt van de overheid. Maar wanneer we deze vanzelfsprekendheden ineens in deze kwetsbare context zien, dan blijkt maar weer eens hoe deze alledaagse dingen niet voor iedereen vanzelfsprekend zijn.

The Da Vinci Code

Dat het medium waarbinnen een tekst gedragen wordt, van invloed is op de betekenis, is duidelijk zichtbaar bij The Da Vinci Code van Dan Brown. Naast het standaardmedium van de paperback, worden er ook andere media gebruikt zoals een geïllustreerde versie die afbeeldingen van schilderijen en plattegronden van de locaties waar het verhaal zich afspeelt bevat. Verder zijn er nog het luisterboek en de verfilming van The Da Vinci Code. De paperback en de geïllustreerde uitgave laten samen zien hoe de betekenis van de tekst kan veranderen door de verschijningsvorm. Waar de paperback een spannende thriller is, die weliswaar goed is opgebouwd maar weinig wetenschappelijk is, wordt de suggestie van wetenschappelijkheid wel gewekt bij de geïllustreerde versie. Daar wordt door de afbeeldingen en plattegronden het verhaal niet alleen spannend en beeldend, maar ook aannemelijk gemaakt. De betekenis verschuift daardoor van thriller naar spannend en journalistiek. Hetzelfde verhaal maar door de verschijningsvorm dus toch een andere betekenis.